Hình ảnh

Audio

Mô hình nhà mồ truyền thống của người Cơ Tu

Mã hiện vật: No570

Danh mục: Đời sống văn hóa tâm linh của người Cơ tu

Nội dung

Như một số tộc người thiểu số ở khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên, đồng bào Cơ tu hiện đang sinh sống tại các khu vực miền núi gồm: huyện Đông Giang, Tây Giang, Nam Giang (Quảng Nam), huyện Hòa Vang (Đà Nẵng) và huyện Nam Đông (Thừa Thiên - Huế) cũng có những quan niệm tín ngưỡng truyền thống độc đáo, đặc sắc về việc xây dựng nhà mồ cho người đã khuất - một dạng công trình kiến trúc cơ bản đối với vòng đời con người.

Từ lâu, đồng bào Cơ tu đã có sự quan tâm đặc biệt đến thế giới của người chết cũng như việc xây dựng nhà mồ cho người chết. Đây là vấn đề mà họ cho rằng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của cả làng nói chung cũng như gia đình họ nói riêng. Bởi vì theo quan niệm của người Cơ tu, linh hồn người chết sẽ trở thành thần và về phù hộ cho mọi người trong làng được no đủ, an lành, mạnh khỏe. Nhà mồ gọi theo tiếng người Cơ tu là Ping. "Nhà mồ thường dựng ở khu nghĩa địa chung của làng hay của dòng họ nằm ở khu rừng phía Tây của làng" (Theo Tạ Đức - Tìm hiểu văn hóa Katu) vì phía Tây là phía mặt trời lặn, phía của bóng tối. Đặc điểm mai táng người chết của dân tộc Cơtu: sau khi chôn người chết lần thứ nhất, sau một thời gian sẽ tiến hành cải táng, dồn hài cốt cá nhân vào nhà mồ. Xuất phát từ quan niệm cõi sống, cõi chết nên sau khi cải táng, người Cơtu làm nhà mồ và bỏ hẳn. Nhà mồ Cơ Tu gồm có hai phần: phần huyệt đào xuống đất là nơi đặt quan tài. Phần trên là một ngôi nhà gồm cột nhà và mái nhà, đây là phần có nhiều mô típ trang trí nghệ thuật truyền thống: chạm khắc gỗ, tượng gỗ, những hình hoa văn mang đậm những nét đặc trưng truyền thống. Phần nhà phía trên và không có vách xung quanh. Sườn nhà mồ làm bằng gỗ, có hai mái hình vuông hay hình chữ nhật. Tuỳ theo diện tích mặt huyệt mà phần nhà trên mồ to hơn để bao che. Xung quanh nhà mồ, người Cơ tu đặt tượng nhà mồ với nhiều tư thế khác nhau. Việc dựng tượng nhà mồ được thực hiện trong lễ bỏ mả.

Nhà mồ Cơ Tu thể hiện khá rõ quan niệm của cư dân Đông Nam Á xưa, coi ngôi nhà là một vũ trụ hai bên, 3 tầng - 3 thế giới. Hai bên là Đông - Tây. Phía Đông gắn với mặt trời, sự sống, người đàn bà - chim/gà; phía Tây gắn với mặt trăng, cái chết, người đàn ông, trâu. Mái nhà mồ là thế giới bên trên - nơi ngự trị của thần linh, tổ tiên. Mái nhà mồ được trang trí tượng gỗ mang hình đầu trâu, đầu chim, đầu gà. Chạy dọc trên đỉnh mái có trang trí họa tiết hình răng cưa hoặc hình con rắn cách điệu cũng được điêu khắc từ gỗ. Phần sàn lửng nằm ở vị trí giữa quan tài và mái nhà mồ là thế giới của con người đang sống. Phần này là nơi tái hiện cảnh những người trong đám ma gồm: những người đàn ông đứng đánh trống, thổi kèn, đánh chiêng, hút thuốc, người đàn bà ngồi bó gối - chống cằm, khóc. Bốn góc thường trang trí hình tượng 4 con gà. Phần bên dưới là thế giới của người đã chết, là nơi đặt chiếc quan tài có hài cốt của người quá cố. Nếu người chết là Già làng, có uy tín hoặc Chủ làng, người Anh hùng .... có công với làng thì nhà mồ được dựng to, lớn, đẹp đẽ và nhiều mô típ điêu khắc, chạm trỗ khác nhau.

Nghệ thuật điêu khắc là nét văn hóa truyền thống độc đáo của người Cơ tu. Vì vậy, người Cơ tu rất chú trọng đến việc trang trí, chạm trổ trên nhà mồ. Đề tài trang trí trên nhà mồ rất đa dạng thể hiện những yếu tố gắn liền trong cuộc sống của đồng bào như: trâu, gà, chim, kỳ đà, rùa, lá đồng đình, hình răng cưa, cối giã gạo và hình ảnh con người... Nhưng trong sự đa dạng đó, hình tượng trâu hoặc gà được điêu khắc ở hai đầu là phổ biến nhất. Ở đây, hình tượng trâu và gà được chạm khắc rõ ràng.

Có thể nói, việc xây dựng nhà mồ là yếu tố đặc sắc trong kho tàng di sản văn hoá mang tín ngưỡng dân gian gắn liền với tập tục tang ma của người Cơtu. Ngoài yếu tố tâm linh, nhà mồ của người Cơ tu còn là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc tạo hình độc đáo, ấn tượng. Đúng như Le Pichon (người Pháp) tác giả của cuốn "Kẻ săn máu" đã miêu tả:" nhà mồ của người Cơtu được điêu khắc rất công phu trên quan tài và hệ thống các mái, thờ tự…với nhiều đề tài mang tính sinh động, đặc biệt là những hình đầu trâu, đầu gà trống, đầu chim tring, kỳ đà, các hình hoa văn hình học…các con vật ấy làm chủ đề tài trang trí và mang ý nghĩa đặc thù riêng. Tất cả tạo nên một cảnh quan thiên nhiên, các mối quan hệ con người, xã hội, thể hiện ước muốn viễn cảnh giàu có của một người đã chết khi sang thế giới bên kia nơi mà người Cơtu quan niệm là dưới mặt đất".