Hình ảnh

Audio

Giới thiệu mô hình nhà Gươl của người Cơtu

Mã hiện vật: No556

Danh mục: Văn hóa các dân tộc ở Đà Nẵng và Quảng Nam

Nội dung

Tổ chức xã hội duy nhất và đơn giản nhất của đồng bào là làng (người Cơ Tu gọi là Vêêl, Bươl, người Xơ Đăng, Co, Gié Triêng gọi là Plây...). Mỗi làng đều có một nguồn nước, khu nghĩa địa, vùng núi rừng săn bắn, những vùng đất canh tác riêng; có ngôi nhà sinh hoạt cộng đồng chung cho cả làng. Người Cơtu gọi đó là nhà Gươl.

Người Cơtu quan niệm rằng chưa có nhà Gươl là chưa có làng. Nhà Gươl càng to lớn, càng đẹp thì đó là niềm vinh dự thiêng liêng của làng. Nhà Gươl được xây dựng ở trung tâm làng, là nơi sinh hoạt cộng đồng làng, là nơi diễn ra các lễ nghi tín ngưỡng, là nơi diễn ra hoạt động văn hoá, văn nghệ, nơi hội họp đồng thời là nơi cất giữ của cải chung, nơi ngủ của đàn ông, con trai chưa vợ, nơi tiếp khách của làng. Nhà Gươl bao giờ cũng có quy mô lớn hơn nhà ở, cao hơn nhà ở. Chất liệu tạo dựng nên nhà Gươl được quy định theo từng loại thảo mộc cụ thể và loại thảo mộc đó là loại tốt, độ bền sử dụng cao, lâu năm, kỹ thuật tạo dựng các cấu kiện tuân thủ theo các trình tự. Các nguyên tắc cổ truyền, các kiến trúc nghệ thuật được các nghệ nhân tạo nên theo các mô típ truyền thống và vị trí trang trí ở các bộ phận được ổn định theo một quy định nhất định.

Nhà Gươl cổ truyền là nhà sàn, sàn nhà cao hơn nhà ở, mái nhà hình mu rùa, cong vòng cung ở hai đầu hồi (giống như hình dáng mái nhà). Cầu thang dài theo chiều dài thân nhà, không có vách nhà, chỉ có vách lững từ sàn nhà bao quanh 4 mặt nhà. Bên trong nhà có hai bếp ở phía hai đầu hồi, đối xứng với cột nhà ở giữa. phần trang trí nghệ thuật ở bên ngoài hai đầu hồi trên đỉnh mái và kéo dài từ đỉnh mái này sang đỉnh mái kia, ở hai đầu cầu thang. Bên trong nhà, các mô típ trang trí được thể hiện ở các cột nhà, vách gỗ ngang dọc nối các cột chính của sườn nhà.

Trang trí bên trong nhà Gươl có các mô típ trang

trí gồm: điêu khắc gỗ hình tượng đầu trâu, đầu - mỏ chim T’ring kéo dài đối xứng với nhau trên vách ngăn lững ở sàn nhà lên. Hình tượng các con vật như: thằn lằn, rắn, hình người cách điệu gồm đầu, mình liền chân, các con thú ở rừng núi như: khỉ, heo rừng, chó, nai.... các mô típ này được khắc nổi, khắc chìm trên nền gỗ các cấu kiện( ván xà ngang, xà dọc, cột nhà), đặc biệt ở một số nhà Gươl có tượng gỗ hình tượng con người.Có thể nói, nhà Gươl là nơi tập trung đầy đủ các mô típ trang trí, nghệ thuật tạo hình của người Cơ Tu.

Trên đầu hồi mái nhà Gươl, người Cơ Tu thường trang trí hình tượng đầu gà hoặc chim Tring:

Đây là một mô típ trang trí phổ biến ở mái nhà Gươl. Hai loài chim Tring, gà được cho là hai loài chim lớn, đẹp và thiêng nhất đối với người Cơ Tu. Các vị thần linh, nhất là thần lúa sẽ rất hài lòng với hình tượng chim Tring vì Tring là loài chim do thần linh cử đến dẫn người Cơ Tu tìm đất mới và cũng là sứ giả của thần lúa, thể hiện sự gắn bó cố kết của một làng. Còn gà trống là con vật thiêng gắn với thần linh, với mặt trời mọc đem ánh sáng của sự sống đến với buôn làng. (vì là con vật thiêng nên việc cúng máu gà và bói chân gà trống thường được tiến hành trước khi quyết định những việc quan trọng như dời làng, lập làng, cưới hỏi v.v.).